Het Preventieplan Arbeidsmarkt Zorg en Welzijn laat zien dat verzuim en verloop in belangrijke mate samenhangen met de manier waarop organisaties zijn ingericht en worden bestuurd. Daarmee zijn het niet alleen HR-vraagstukken, maar bovenal bestuurs- en managementvraagstukken.

Een van de grootste uitdagingen van de sector

De zorg- en welzijnssector staat onder druk. Het Preventieplan Arbeidsmarkt Zorg en Welzijn, een initiatief van Stichting IZZ, PGGM en FWG Progressional People en mogelijk gemaakt door het ministerie van VWS, biedt nieuwe inzichten in deze problematiek. Onderzoekers analyseerden data van 1,5 miljoen zorg- en welzijnsprofessionals en voerden gesprekken met ruim 700 medewerkers en leidinggevenden van achttien organisaties verspreid over Nederland.

De conclusie is helder: organisaties hebben meer invloed op verzuim en verloop dan vaak wordt gedacht.

Niet de medewerker, maar het systeem centraal

Een van de belangrijkste inzichten uit het onderzoek is dat organisaties geneigd zijn problemen te individualiseren. Wanneer medewerkers uitvallen of vertrekken, wordt vaak gekeken naar hun belastbaarheid, veerkracht of persoonlijke omstandigheden. Minder aandacht gaat uit naar de vraag hoe de organisatie zelf bijdraagt aan deze uitkomsten.

Het Preventieplan laat zien dat juist organisatiekenmerken sterk samenhangen met verzuim en verloop. Instellingen met veel tijdelijke contracten, een hoge personeelsinstroom en veel onregelmatige diensten kennen gemiddeld meer verzuim dan organisaties waar stabiliteit en continuïteit centraal staan. Ook frequent wisselende leidinggevenden zorgen voor onrust in teams, waardoor het risico op uitval toeneemt.

De boodschap voor bestuurders is duidelijk: wanneer de organisatiecontext onvoldoende aandacht krijgt, blijven de onderliggende oorzaken bestaan.

Wat professionals nodig hebben om te blijven

Het onderzoek geeft tevens inzicht in wat zorg- en welzijnsprofessionals motiveert om gezond, betrokken en inzetbaar te blijven.

Drie elementen springen eruit:

• Dynamiek en variatie in het werk.
• Mogelijkheden om vakmanschap verder te ontwikkelen.
• Professionele uitdaging en ruimte om te leren.

Deze drijfveren komen echter alleen tot hun recht wanneer de randvoorwaarden op orde zijn. Professionals hebben behoefte aan mensgericht leiderschap, een goed georganiseerde bedrijfsvoering, stabiele teams, ontwikkelmogelijkheden en een veilige werkomgeving waarin fouten besproken mogen worden en leren centraal staat.

Zonder deze voorwaarden wordt de energie die mensen uit hun vak halen langzaam ondermijnd.

Van HR-thema naar strategische bestuursopgave

Voor bestuurders betekent dit dat verzuim en behoud nadrukkelijk onderdeel moeten worden van de strategische agenda. Niet als los HR-project, maar als een integrale opgave die raakt aan bedrijfsvoering, leiderschap, organisatieontwikkeling en kwaliteit van zorg.

Dat vraagt om een verschuiving in perspectief. De vraag is niet langer uitsluitend: "Hoe ondersteunen we medewerkers die uitvallen?" maar vooral: "Hoe richten we onze organisatie zo in dat mensen gezond, gemotiveerd en met plezier kunnen blijven werken?"

Deze benadering vraagt om structurele aandacht voor:

• Stabiliteit en continuïteit in teams.
• Zichtbaar en consistent leiderschap.
• Betrokkenheid van professionals bij veranderingen en besluitvorming.
• Veilige werk- en leeromgevingen.
• Een bedrijfsvoering die processen ondersteunt in plaats van belemmert.

De bouwstenen voor duurzaam behoud

Het Preventieplan beschrijft een aantal cruciale bouwstenen om werkgerelateerd verzuim en ongewenst verloop terug te dringen.

Allereerst vraagt het om blijvende bestuurlijke aandacht voor HR- en arbeidsmarktvraagstukken. Deze onderwerpen mogen geen reactie zijn op acute personeelstekorten, maar moeten een vaste plaats hebben in de governance van de organisatie.

Daarnaast is investeren in leiderschap essentieel. Medewerkers ervaren dagelijks de kwaliteit van leiderschap op de werkvloer, maar de toon wordt gezet aan de top. Zichtbaar leiderschap van raad van bestuur, management en teamleiding draagt bij aan vertrouwen, duidelijkheid en verbinding.

Ook rust en regelmaat zijn belangrijke voorwaarden voor behoud. Vaste teams, voorspelbare roosters en continuïteit in leiding zorgen voor meer sociale veiligheid, betere samenwerking en meer werkplezier.

Ten slotte vraagt duurzame verandering om aandacht voor de toekomstige generatie leidinggevenden. Meer focus op leiderschap in zorgopleidingen kan professionals beter voorbereiden op de complexe opgave van het aansturen van mensen en teams.

De keuze ligt bij bestuurders

Werkgerelateerd verzuim en ongewenst verloop zijn geen onvermijdelijke gevolgen van werken in zorg en welzijn. Het Preventieplan laat zien dat er substantiële ruimte is voor verbetering wanneer organisaties de oorzaken daar aanpakken waar ze ontstaan: in de inrichting van het werk, de kwaliteit van leiderschap en de organisatiecultuur.

Voor bestuurders ligt hier een belangrijke verantwoordelijkheid. Niet omdat zij elk individueel probleem kunnen oplossen, maar omdat zij de voorwaarden scheppen waaronder professionals hun werk met energie, plezier en vakmanschap kunnen blijven doen.

De organisaties die daarin slagen, verbeteren niet alleen het welzijn van hun medewerkers. Zij versterken ook de kwaliteit, continuïteit en toekomstbestendigheid van de zorg en ondersteuning die zij bieden. Dat maakt verzuim en behoud uiteindelijk niet alleen een personeelsvraagstuk, maar een strategische opdracht voor iedere bestuurder.

Geschreven door: Anouk ten Arve, Lid stuurgroep Preventieplan, Hoofd Kennis en Innovatie Vitaliteit Zorg & Welzijn PGGM

Auteur: Zuurstof voor directeur-bestuurders